Ef’âl-i İbâd (Kulların Fiilleri)

Ef’âl-i İbâd (Kulların Fiilleri)

Ef’âl-i ibâd (kulların fiilleri) mevzuu üzerinde Ehl-i Sünnet âlimleri bütün teferruatıyla durmuşlar ve meseleyi her yönüyle açıklığa kavuşturmuşlardır. Bu mevzuda da Ehl-i Sünnet âlimleri istikamet yolunu takip etmişler, bu yoldan ayrılanlar ya ifrat ya da tefrît ile dalâlete sapmışlardır.

Abdusselâm el-Lekkânî, ef’âl-i ibâd için şöyle bir tasnif^[1] yapmıştır:

İnsanların ihtiyarî fiilleri hakkında üç mezhep vardır:

a) Ehl-i Sünnet: Kulun ihtiyarî amellerindeki hissesi, sadece kesbdir. Kul o fiilleri işlemeye ne mecburdur, ne de onların yaratıcısıdır.

b) Cebriye: Kul, rüzgâr önünde sürüklenen bir çöp gibidir; ihtiyâr diye bir şeyi yoktur ve işlediği fiilleri yapmaya mecburdur.

c) Mûtezile: Kul, ihtiyarî fiillerini Allah tarafından verilmiş bulunan kudretle kendisi yaratır.^[2]

Biz de bu mevzuyu bu tasnife göre inceleyeceğiz. Önce Cebriye ve Mûtezile mezheplerinin görüşlerini ve bunlara karşı aklî ve naklî delilleri takdim edecek, daha sonra ise ef’âl-i ibâd hakkındaki Ehl-i Sünnet itikadını açıklayacağız. Ehl-i Sünnet itikadını da iki hak mezhep olan Eş’arîye ve Mâtürîdîye mezheplerine göre ayrı ayrı izah edeceğiz.

^[1]       Tasnif: Sınıflandırma, ayırma.

^[2]       Sa’d-ı Teftazânî, Şerhü’l-Makâsıd, İstanbul, 1305, s. 143.